Ο Βυζαντινός ναός της Πόρτας Παναγιάς

Από τα σπουδαιότερα βυζαντινά μνημεία της Ελλάδας, δίπλα στον Πορταϊκό ποταμό, απέναντι από την Πύλη (Πόρτα), στον παλαιό οικισμό της Πόρτα-Παναγιάς που ήταν γνωστός στην βυζαντινή εποχή ως Μεγάλαι Πύλαι.

Αποτελούσε το καθολικό σταυροπηγιακής μονής, που ετιμάτο στο όνομα της Παναγίας της Ακαταμαχήτου και η οποία διαλύθηκε, άγνωστον πότε, κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας. Ο ναός ιδρύθηκε το 1283 μ.Χ. από τον σεβαστοκράτορα Ιωάννη Άγγελο Κομνηνό τον Δούκα, νόθο γιο του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β' Δούκα.


Κατά καιρούς υπέστη διάφορες ζημιές από σεισμούς ή πυρκαγιές, σήμερα είναι καλά συντηρημένος και αποτελεί μετόχι της υπερκειμένης μονής του Δουσίκου. Σώζεται το αρχικό μαρμάρινο τέμπλο. Το μεταγενέστερο ξυλόγλυπτο του 1767 πουλήθηκε στη μονή Δουσίκου και σήμερα είναι τοποθετημένο στο καθολικό της.

Αξιόλογες οι δύο ψηφιδωτές εικόνες του, του Χριστού (αριστερά, ήτοι βόρεια) και της Θεοτόκου (νότια της Ωραίας Πύλης), ήτοι αντίθετα από τη συνηθισμένη τοποθέτηση στους ορθόδοξους ναούς. Από τις παλιές τοιχογραφίες του κυρίως ναού διασώθηκε η κτητορική. Τελευταία αποκαλύφτηκαν αξιόλογες τοιχογραφίες στο Άγιο Βήμα.

Θολωτή βασιλική με τρία κλίτη, που καταλήγουν ανατολικά σε ημικυκλικές κόγχες εσωτερικά, τρίπλευρες εξωτερικά. Δύο μικρές θύρες ανοίγονται στους τοίχους, που χωρίζουν το κυρίως Ιερό Βήμα από την Πρόθεση και το Διακονικό.

Η ύπαρξη εγκάρσιας καμάρας επάνω από την κατά μήκος καμάρα τοποθετεί το ναό στην κατηγορία των σταυρεπίστεγων ναών. Υπάρχει και κεραμοπλαστική διακόσμηση (οδοντωτές ταινίες, σταυροί κ.λπ.). Δυτικά από τον κυρίως ναό είναι προσκολλημένος ευρύχωρος νάρθηκας με τρούλο, που προστέθηκε στα τέλη του δεύτερου μισού του 14ου αιώνα.

Πηγή: Νομαρχία Τρικάλων