Η Σχολή της Ζαγοράς και η Βιβλιοθήκη

Γύρω στο έτος 1702 (σύμφωνα με άλλους ερευνητές 1712) αρχίζει η προσπάθεια διδασκαλίας της Ελληνικής γλώσσας σε ανώτερο επίπεδο από δασκάλους μεγάλης μορφώσεως. Σαν τέτοιος κατάλληλος για τον σκοπό αυτό, αναζητείται από τον επίσκοπο Ζαγοράς-Δημητριάδος Ιωαννίκιο ο οποίος με επιστολή του προσκαλεί τον ξακουστό λόγιο από τα Βραγγιανά των Αγράφων Αναστάσιο Γόρδιο να διδάξει στην Σχολή που ιδρύεται στην Ζαγορά.

Εκείνος όμως προτιμά να παραμείνει στην σχολή όπου ήδη δίδασκε, στην απάντησή του δε προς τον επίσκοπο εκφράζει την χαρά του για την απόφαση σύστασης ανώτερης Σχολής στην Ζαγορά. Μετά την άρνηση αυτή εκ μέρους του Αναστασίου Γορδίου, σαν πρώτος δάσκαλος στην ιδρυθείσα Σχολή φέρεται ο Ζαγοριανός ιερομόναχος Ζαχαρίας.

Το κτίριο για την λειτουργία της ιδρυόμενης Σχολής κατασκευάστηκε με την βοήθεια των ευπορότερων κατοίκων στα 1702 (κατά τον ιστορικό Δημήτριο Τσοποτό) ή στα 1712 (κατά τον Τρύφωνα Ευαγγελίδη), ήταν δε μικρό σχετικά οίκημα που συνδεόταν με αυτό της μονής του Αγ. Ιωάννου του Προδρόμου, γνωστότατης σ΄ ολόκληρο το Πήλιο με αρκετούς μοναχούς κατά την περίοδο αυτή. Το μοναστήρι αυτό με τον ομώνυμο ναό του είχε ανεγερθεί πριν απ΄ τον 13ο αιώνα, γίνεται μάλιστα λόγος γι΄ αυτό σε Χρυσόβουλλο του Μιχαήλ Παλαιολόγου, που γράφτηκε τον Μάϊο του 1272 καθώς και σε υπόμνημα του Πατριάρχου Ιωσήφ του Α' που γράφτηκε κατά τον Ιούνιο του ίδιου έτους.

Μετά τον ιερομόναχο Ζαχαρία δίδαξαν στην διάρκεια της πρώτης αυτής περιόδου οι εξής δάσκαλοι: Κωνσταντίνος ιερεύς, Φώτιος ιερομόναχος, Ραφαήλ ιερομόναχος (δάσκαλος του τότε νεαρού, μετέπειτα δε εκλεγέντος Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Καλλινίκου του Γ'), Παρθένιος, Δαβίδ, Τιμόθεος ιερομόναχοι και Κωνσταντίνος Κασσαβέτης διδάσκαλος.

Η δεύτερη περίοδος της λειτουργίας της Σχολής της Ζαγοράς αποτελεί ορόσημο στην ιστορία της καθώς και στην ιστορία της ευρύτερης περιοχής, η έναρξή της δε ταυτίζεται με την ίδρυση της Βιβλιοθήκης της. Οι βασικοί και αποτελεσματικοί συντελεστές της ιδρύσεως και υπάρξεως της ιστορικής αυτής Βιβλιοθήκης είναι οι δύο μεγάλες προσωπικότητες που ανέδειξε η Ζαγορά: οι φιλογενείς και φιλόμουσοι Ιωάννης Πρίγκος και Οικουμενικός Πατριάρχης Καλλίνικος ο Γ'.

Ο Ιωάννης Πρίγκος ξενητεύτηκε από μικρός - δεκαεξάχρονος περίπου - με σκοπό να μάθει και να μορφωθεί. Από Αλεξάνδρεια-Βενετία-Σμύρνη κατέληξε στο Αμστερνταμ της Ολλανδίας όπου εμπορευόμενος πλούτισε. Κατανάλωσε δε όλη του την περιουσία φροντίζοντας για την Ορθόδοξη παροικία του Αμστερνταμ, όντας βαθιά θρησκευόμενος, μα κυρίως για την πατρίδα του Ζαγορά. Τον έκαιγε η φλόγα για προκοπή βλέποντας την πρόοδο της Ευρώπης και συγκρίνοντάς την με την αθλιότητα της σκλαβωμένης πατρίδας του. Η πρώτη του γενναία δωρεά σε χρήματα, βιβλία, εποπτικά όργανα κ.λπ. για λειτουργία σχολείου και βιβλιοθήκης φθάνει στην Ζαγορά (μέσω Σμύρνης με τα Ζαγοριανά καράβια) το 1762, χρονιά που νεώτεροι ερευνητές (Ε. Σκουβαράς) φέρουν σαν έτος ιδρύσεως της Βιβλιοθήκης.

Συγχρόνως τότε ο Πατριάρχης Καλλίνικος ο Γ', μετά από μια σύντομη και ανώμαλη πατριαρχεία στην Πόλη και τετράχρονη εξορία στο Σινά, ξαναβρίσκεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του και φροντίζει κι΄ αυτός, μέχρι τον θάνατό του, για την παντοειδή προκοπή της και κυρίως την πνευματική. Επιμελήθηκε και ανασυγκρότησε την Σχολή που ήδη είχε συμπληρώσει 40, ίσως και περισσότερα, χρόνια λειτουργίας στην οποία και έδωσε την ονομασία Ελληνομουσείο.

Εκεί στεγάστηκαν τα βιβλία που κατά καιρούς έστελνε ο Ιωάννης Πρίγκος από την Ολλανδία (και τα οποία έφθασαν συνολικά στον αριθμό των 1.000 τόμων περίπου), τα βιβλία, κυρίως χειρόγραφα του Πατριάρχου Καλλινίκου, καθώς και αυτά που δώρησαν άλλοι επώνυμοι Ζαγοριανοί όπως οι: Δοσίθεος Μητροπολίτης Σελευκείας, αδελφοί Ευστάθιος και Γεώργιος Λαπάται άρχοντες των ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας, Κωνσταντίνος Μαυρίκιος σύμβουλος των Μαυροκορδάτων Νικολάου και Κωνσταντίνου, Νικόλαος Κασσαβέτης (συμμαθητής του Ρήγα Βελεστινλή), Κωνσταντίνος Κασσαβέτης γιατρός στην Κωνσταντινούπολη και άλλοι πολλοί που κατείχαν αξιόλογες θέσεις στην Κωνσταντινούπολη, Παραδουνάβιες ηγεμονίες, Ρωσία και αλλού.

Οι παραπάνω δωρεές, σπάνιες και σπουδαίες, αποτελούνταν από εκδόσεις της Βενετίας, Μεδιολάνου, Τεργέστης, Ιασίου, Μόσχας, Βιέννης, Λονδίνου, Χάγης, Αμστερνταμ, Παρισίων, Βασιλείας, Λειψίας και όλων γενικά των μεγάλων πνευματικών κέντρων της Ευρώπης. Όλες έχουν τυπωθεί σε τυπογραφεία επιφανών Ακαδημιών, Μητροπόλεων, Βασιλικών Κολεγίων και ονομαστών τυπογράφων, όπως του Αλδου Μανουτίου, Ιερώνυμου Commelini, τα περιεχόμενά τους δε είναι έργα κλασσικής Ελληνικής Γραμματείας (Όμηρος, Πλάτων, Αριστοτέλης κ.λπ.), θρησκευτικά, ιστορικά, γεωγραφικά όπως του φημισμένου Ολλανδού κοσμογράφου Αβραάμ Ορτέλλιου και πολλά άλλα.

Η φήμη του Ελληνομουσείου γρήγορα απλώθηκε στην περιοχή. Ήταν μια Σχολή που παρείχε γνώσεις από Γυμνάσιο μέχρι Ακαδημία όπως θα λέγαμε σήμερα. Διδάσκονταν Αρχαία Ελληνικά, Φιλοσοφία, Ιστορία, Θρησκευτικά, Γεωγραφία, Φυσικά, Μαθηματικά και ξένες γλώσσες (Λατινικά, Γαλλικά). Μια τέτοια λοιπόν Σχολή με διδακτική ύλη σε πιο σύγχρονες βάσεις πλέον και με την πλούσια και οργανωμένη Βιβλιοθήκη που διέθετε, ήταν επόμενο να τραβήξει το ενδιαφέρον πολλών, τόσον από πλευράς μαθητών όσο και διδασκάλων.

Οι επιφανέστεροι που πέρασαν και σπούδασαν στο Ελληνομουσείο της Ζαγοράς ήταν ο Ρήγας Φεραίος και οι Μηλιώτες δάσκαλοι του Γένους Ανθιμος Γαζής και Γρηγόριος Κωνσταντάς που έκαναν αργότερα προσπάθεια να ιδρύσουν ανάλογη σχολή και βιβλιοθήκη στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Από τους τελευταίους μαθητές και χρήστες της Βιβλιοθήκης της περιόδου αυτής ήταν ο Ζαγοριανός Φίλιππος Ιωάννου (Πάντος) ο μετέπειτα πρώτος καθηγητής της φιλοσοφίας του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Οι γνωστότεροι δε δάσκαλοι στην Σχολή κατά την δεύτερη αυτή περίοδο ήταν ο Ζαγοριανός Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης, ο επωνομασθείς "Λογιώτατος" (δάσκαλος του Ρήγα) και ο επίσης Ζαγοριανός Νικόλαος Κασσαβέτης, μαθητής του Λογιωτάτου και συμμαθητής του Ρήγα. Με την έναρξη της Επαναστάσεως παύει και η λειτουργία της Σχολής.

Μετά την παύση της λειτουργίας του Ελληνομουσείου, ο χώρος που στεγάζονταν η Βιβλιοθήκη γκρεμίστηκε και τα βιβλία άλλαξαν κατά καιρούς διάφορα μέρη. Η χρήση τους ήταν σποραδική από λίγους ενδιαφερόμενους, ντόπιους ή ξενους, όπως ο Ζαγοριανός Θεόδωρος Αφεντούλης (ο μετέπειτα καθηγητής φαρμακολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών), ο Γάλλος περιηγητής Mezieres κ.ά.. Κατά κανόνα παρέμεναν αφύλακτα, κλειστά βέβαια και απρόσιτα στην επιστημονική έρευνα.

Σήμερα και από το 1950 περίπου, στεγάζονται σε κτίριο ιδιοκτησίας της Κοινότητος Ζαγοράς από κληροδότημα του Ζαγοριανού Κίμωνος Πανταζοπούλου που αναδείχτηκε στην Σμύρνη σαν βιομήχανος. Με την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στην ελεύθερη Ελλάδα (1881) αρχίζει να φροντίζει για την Βιβλιοθήκη ο Δήμος και κατόπιν η Κοινότητα Ζαγοράς. Πριν το διάστημα αυτό αλλά και αργότερα - μέχρι τις ημέρες μας - προστίθενται νέες δωρεές βιβλίων επιφανών προσωπικοτήτων Ζαγοριανών και μη.

Μερικοί από αυτούς είναι:

  • Οι αδελφοί Αλέξανδρος και Δημήτριος Κασσαβέται, έμποροι στην Αίγυπτο
  • Ο εκ Ζαγοράς Θεόδωρος Αφεντούλης, καθηγητής της Ιατρικής και Φαρμακολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
  • Ο Αλέξανδρος Βόλτος, Ζαγοριανός βαμβακοκαλλιεργητής στην Αίγυπτο
  • Ο Ζαγοριανός ποιητής και λόγιος Πέτρος Μάγνης
  • Ο συγγραφέας και λόγιος Απόστολος Κωνσταντινίδης (αδελφός του Π. Μάγνη)
  • Ο ποιητής Κωνσταντίνος Τσαγκαράδας καθώς και οι:
  • Μάριος Βαϊάνος, Κωνσταντίνος Βουρβέρης, Θάκος Γιαννακόπουλος, Βαγγέλης Σκουβαράς, Δημήτριος Αντωνόπουλος και πολλοί άλλοι.